empty.png
Strona główna Zaburzenia mowy
PDF Drukuj Email

Klasyfikacja zaburzeń mowy

 

W literaturze polskiej istnieje wiele możliwości klasyfikacji zaburzeń mowy, między innymi klasyfikacja według: I. Styczek, T. Kani, L. Kaczmarka, S. Grabiasa.

Klasyfikacja przyczynowa (etiologiczna) zaburzeń mowy według Ireny Styczek obejmuje:

1. Zaburzenia mowy zewnątrzpochodne (egzogenne, środowiskowe), w których nie stwierdza się defektów anatomicznych, które można by uznać za przyczynę zaburzeń mowy;
2. Zaburzenia mowy wewnątrzpochodne (endogenne), w tym:

* dysglosja - zniekształcenie dźwięków mowy lub niemożność ich wytwarzania na skutek nieprawidłowej budowy narządów mowy lub obniżenia słyszalności;
* dyzartria (anartria) - zniekształcenie dźwięków mowy lub niemożność ich wytwarzania na skutek uszkodzenia ośrodków i dróg unerwiających narządy mowne;
* dyslalia (alalia) - opóźnienie w przyswajaniu sobie języka na skutek opóźnionego wykształcenia się funkcji pewnych struktur mózgowych;
* afazja - utrata częściowa lub całkowita znajomości języka na skutek uszkodzenia pewnych struktur mózgowych;
* jąkanie - zaburzenie płynności mowy (rytmu i tempa);
* nerwice mowy (logoneurozy) - mutyzm, afonia, jąkanie, zaburzenia tempa mowy, modulacji siły i wysokości głosu u osób cierpiących na nerwice;
* oligofazja - niedokształcenie mowy spowodowane upośledzeniem umysłowym;
* schizofazja - mowa u osób chorych psychicznie;

Językoznawcza klasyfikacja zaburzeń mowy według Józefa Tadeusza Kani :


W klasyfikacji tej zasadniczy akcent został położony na wymowę - zaburzenia wymowy naruszają formę znaków językowych, powodując zakłócenia o charakterze suprasegmentalnym (melodii, akcentu, rytmu) i segmentalnym (głoski). Zaburzenia o charakterze suprasegmentalnym polegają na zniesieniu lub zniekształceniu cech prozodycznych wypowiedzi. Zaburzenia o charakterze segmentalnym natomiast dotyczą wadliwej wymowy poszczególnych dźwięków, np.: izolowanych głosek, sylab, wyrazów lub wypowiedzeń.


Zaburzenia wymowy obejmują:

* Zaburzenia suprasegmentalne:

o hiperprozodia (nasilenie cech prozodycznych w wypowiedzi, np.: nadakcent, nadmiar iloczasu sylab, nadmiar intonacji, nadmierny przydech),
o hipoprozodia (osłabienie cech prozodycznych w wypowiedzi, zmniejszona zdolność zmiany natężenia, wysokości i rytmu mówienia), aprozodia (brak cech prozodycznych wypowiedzi),
o dysprozodia (zaburzenie cech prozodycznych wypowiedzi;


* Zaburzenia segmentalne:

o paradygmatyczne,
o syntagmatyczne.

* zaburzenia paradygmatyczne - naruszenie inwentarza głosek (fonemów):

- elizja (mogilalia) - forma wadliwej wymowy, polegająca na braku realizacji jakiegoś fonemu (fonemów) w postaci osobnego segmentu; formy te dostrzegamy przede wszystkim przy zniekształceniach fonemów spółgłoskowych; możemy wyróżnić elizję:
- pełną, gdy obejmuje wszystkie pozycje, w których może pojawić się głoska w nagłosie , śródgłosie i wygłosie;
- ograniczoną  obejmuje określoną pozycję;
- całkowitą zaburzenie daje się sprowadzić do formy: fonem = zero fonetyczne;
- częściową, gdy zmianie ulega sąsiedni segment wokaliczny wzdłużenie zastępcze, np.: kooek , korek lub  gdy  w  miejscu fonemu pojawia się pauza;
- substytucja (paralalia) polega na zmianie jednych głosek na inne; substytucjom ulegają zarówno fonemy spółgłoskowe, jak i samogłoskowe; fonemy samogłoskowe nie mogą być substytuowane przez fonemy spółgłoskowe;
- deformacja zachodzi wówczas, gdy realizacja jakiegoś fonemu wykracza poza właściwe normie pole realizacji tego fonemu, a zarazem nie mieści się w polu realizacji innych fonemów, znacznie częściej ulegają deformacjom fonemy spółgłoskowe.

Z punktu widzenia fonologii niektóre wadliwe sposoby wymowy mogą być traktowane jako warianty określonych fonemów.

* zaburzenia syntagmatyczne obejmują zniekształcenia ciągu wypowiedzeniowego, w postaci określanej jako:
o metateza  zmiana liniowego uporządkowania fonemów w wyrazie, np.: granuszek garnuszek;
o epenteza  odkształcenie ilościowe w strukturze wyrazu polegające na dodaniu jakiegoś elementu językowego, np.: Hendryk, Henryk;
o redukcja odkształcenie ilościowe w strukturze wyrazu polegające na braku fonemów lub fonemu w ciągu wypowiedzeniowym, np.: kua 
kura;
o antycypacja odkształcenie jakościowe, polegające na przedwczesnym użyciu jakiegoś członu wypowiedzi, który dopiero w jej dalszym
ciągu ma swoje kontekstowe uzasadnienie, np.: irrocjonalny, irracjonalny;
o perseweracja przeciwieństwo antycypacji, np.: irracjanalny irracjonalny;
o odkształcenia niesystemowe przekształcenia o charakterze leksykalnym;

W pewnych przypadkach zaburzenia suprasegmentalne i segmentalne mogą pojawić się łącznie, np.: u osób niesłyszących, dotkniętych rozszczepem podniebienia, itd.



Klasyfikacja objawowa (symptomatologiczna) zaburzeń mowy według Leona Kaczmarka

W każdej wypowiedzi można wyróżnić: według L. Kaczmarka trzy części składowe: treść (to, co mówimy), formę językową (to, jak mówimy) oraz substancję foniczną (to, za pomocą, czego mówimy). Połączenie treści i formy umożliwia przekazywanie myśli. Substancja foniczna jest natomiast nośnikiem, medium dla myśli. Wszystkie trzy części składowe wypowiedzi determinują trzy rodzaje zaburzeń mowy:

1.Zaburzenia treści powstają w wyniku chorób umysłowych, psychicznych; objawiają się m.in. brakiem logiki w budowanych tekstach, zakłóceniami w procesie uogólniania i abstrakcji, niespójnością występującą w zbudowanych tekstach;
2. Zaburzenia językowe (zaburzenia formy)  są skutkiem ogniskowych mózgu; objawiają się niedokształceniem mowy lub jej brakiem, np.: alalia, afazja;
3.Zaburzenia substancji fonicznej: w płaszczyźnie suprasegmentalnej (jąkanie, rynolalia, bełkot, bradylalia, tachylalia, itp.) i segmentalnej (spowodowane np.: upośledzeniem słuchu, uszkodzeniem obwodowych narządów mowy i obwodowych narządów nerwowych, wpływami środowiska, itp.).


Logopedyczna klasyfikacja zaburzeń mowy według Stanisława Grabiasa

Aby móc uczestniczyć w komunikacji językowej, człowiek musi dysponować pewnymi kompetencjami i sprawnościami. Kompetencje (wiedza) nie mogą pojawić się w umyśle ludzkim bez określonych sprawności (umiejętności).
Możemy wyróżnić trzy podstawowe rodzaje kompetencji:

* kompetencję językową (gramatyczno-leksykalną), którą tworzy nieuświadomiona wiedza na temat zasad budowania zdań gramatycznie poprawnych ( N. Chomsky);
* kompetencję komunikacyjną, czyli wiedzę na temat zasad użycia języka w grupie społecznej; są to zdolności używania przez człowieka wszystkich dostępnych mu jako członkowi danej wspólnoty społeczno - kulturowej systemów semiotycznych, a więc zdolności spostrzegania i kategoryzowania sytuacji społecznej oraz dostosowania do niej sposobu myślenia ( D. Hymes);
* kompetencję kulturową - wiedzę na temat zjawisk otaczającej rzeczywistości(E. Cassirer, R. Keesing, J. Kmita).

Sprawności komunikacyjne są przeciwieństwem kompetencji. Kompetencje są wiedzą, sprawności ? umiejętnościami. S. Grabias wyróżnia dwa typy sprawności:

* sprawności percepcyjne - pozwalające na opanowanie kompetencji (językowej, komunikacyjnej, kulturowej)słuch fizyczny, fonematyczny, muzyczny;
* sprawności realizacyjne - wykorzystujące w procesie komunikacji i poznawaniu rzeczywistości zdobyte kompetencje; wśród sprawności realizacyjnych wymienić należy:
o grupę sprawności systemowych  fonologicznych, morfologicznych, leksykalnych, składniowych  tworzą one umiejętności budowania sensownych, poprawnych gramatycznie zdań;
o grupę sprawności komunikacyjnych chodzi o sprawności społeczne, sytuacyjne, pragmatyczne, które tworzą umiejętności realizowania ról społecznych, budowania zdań adekwatnych do sytuacji i realizowania zamierzonych intencji.



S. Grabias wprowadza dwa pojęcia istotne dla klasyfikacji zaburzeń mowy:


* procedura postępowania logopedycznego - całokształt zabiegów logopedycznych stosowanych w określonym postępowaniu;
* strategia postępowania logopedycznego -  postępowanie w ramach danej procedury, wynikające z percepcyjnych i realizacyjnych możliwości
osoby rewalidowanej;



Logopedyczna klasyfikacja zaburzeń mowy obejmuje:



1. Zaburzenia mowy związane z niewykształconymi sprawnościami percepcyjnymi, np.: głuchota i niedosłuch, alalia, dyslalia, oligofazja; procedurą logopedyczną w tej klasie zaburzeń jest budowanie wszelkich rodzajów kompetencji, zaś usprawnianie realizacyjne jest procedurą wtórną;
2. Zaburzenia mowy związane z brakiem lub niedowładem sprawności realizacyjnych (przy zdobytych kompetencjach), np.: dysglosja, jąkanie, giełkot, mowa bezkrtaniowa, anartria i dyzartria, itd., procedurą logopedyczną jest usprawnianie realizacji różnych poziomów systemu komunikacyjnego;
3. Zaburzenia mowy związane z rozpadem systemu komunikacyjnego, np.: afazja, schizofazja; procedurą logopedyczną jest odbudowywanie wszystkich typów kompetencji i usprawnianie realizacji.

 

Bibliografia:

Grabias S., Logopedyczna klasyfikacja zaburzeń mowy, ?Audiofonologia? t. VI (1994). Tegoż: Typologie zaburzeń mowy. Narastanie refleksji logopedycznej, Logopedia 23 (1996), s. 79 - 90.

Kania J.T., Podstawy językoznawczej klasyfikacji zaburzeń mowy[w:] J. T. Kania, Szkice logopedyczne, Warszawa 1982, s. 9 -  25.

Kaczmarek L., Korelacyjna klasyfikacja zaburzeń słownego i pisemnego porozumiewania się, "Logopedia" nr 12 (1975).
Styczek I., Logopedia, Warszawa 1979.

Materiał przygotowany za Panią Kingą Turek , pedagog-logopeda (internet)


 

 
Copyright ©  PSDLux     Templates Joomla